Maatschappij tot Nut van het Algemeen Dep. Heusden

HEUSDEN – Maatschappij tot Nut van het Algemeen is liefst 241 jaar geleden opgericht door de predikant Jan Nieuwenhuyzen, een vooraanstaand Haarlemmer die eerder een drukkerij en een boekwinkel bezat. Het Departement van het Nut in de gemeente Heusden is in 1819 opgezet door predikant Pape sr.

Jan Nieuwenhuyzen (1724-1806) was een vooraanstaand, sociaal en ondernemend mens. Dat blijkt alleen al uit zijn loopbaan. Hij volgde als jongeman de opleiding voor boekdrukker, opende een boekwinkel in zijn geboorteplaats Haarlem en sloot zich daar in 1743 aan bij het boekdrukkersgilde. Jaren later veranderde hij van richting door het volgen van een opleiding aan het doopsgezind seminarium in Amsterdam.

In 1758 verkocht Nieuwenhuyzen zijn boekwinkel en drukkerij in Haarlem en werd predikant in Middelharnis. Vervolgens stond hij in Aardenburg op de kansel. Hij eindigde als ‘herder en leraar’ van de Doopsgezinde Gemeente in Monnickendam. In de Grote Kerk daar bevindt zich het grafgedenkteken voor Nieuwenhuyzen.

Verlichting
Nieuwenhuyzen was een sterk sociaal betrokken man, getroffen door de idealen van de Verlichting, ook wel de Eeuw van de Rede genoemd. Dat was een cultureel-filosofische en intellectuele stroming in Europa die ruwweg samenviel met de 18e eeuw. Dit bracht Jan Nieuwenhuyzen ertoe in een gespreksgroep een plan te opperen om een genootschap te stichten voor volksontwikkeling. Zijn zoon Martinus, geneesheer in Edam, werkte zijn vaders plan concreet uit en zo werd in diens huis op 16 november 1784 het Genootschap van Kunsten en Wetenschappen opgericht onder de zinspreuk Tot Nut van ’t Algemeen. Het doel was de bevolking breed te ondersteunen op tal van terreinen. De latere oprichting van Nutsscholen, Nutsbibliotheken en Nutsspaarbanken zijn daarvan de bekendste voorbeelden.

Ook vermeldenswaardig is de oprichting in 1795 in Haarlem van de eerste Nederlandse onderwijzersopleiding, de Kweekschool van Mij. tot Nut van ’t Algemeen.

Heusden
De Maatschappij is opgedeeld in plaatselijke afdelingen, genaamd departementen. In 1970 telde de Maatschappij nog 312 departementen. Nu zijn dat er nog 57. De initiatiefnemers van de lokale afdelingen waren overwegend vooraanstaande burgers, onder wie predikanten. In het stadje Heusden tilde ds. Pape sr. in 1819 een afdeling van de grond. Ook
hier was de opzet het maatschappelijk en cultureel welzijn van de mens in het algemeen en de gemeenschap in het bijzonder te bevorderen. De oprichting van een zgn. “Armenschool” was hiervan een treffend voorbeeld.

Carel Willem Pape (1788-1872) was de oudste zoon van een Duitse immigrant, grossier en slijter in wijnen, sterke drank en bier en de vader van zeven zonen en twee dochters. Pape volgde de Latijnse school in Breda en in de jaren 1806-1811 studeerde hij theologie in Leiden. Vier jaar nadien werd hij predikant van de Hervormde Gemeente Heusden-Oudheusden-Herpt. Hij diende deze gemeente tot zijn emeritaat in 1851.